Testosteron bij mannen én vrouwen: alles wat u moet weten

Testosteron. Veel mensen denken meteen aan mannen, spieren en kracht. Maar dat beeld is te simpel. Testosteron is een steroïdhormoon — een molecule die het lichaam aanmaakt vanuit cholesterol — en het speelt een centrale rol in de gezondheid van zowel mannen als vrouwen.

Bij mannen wordt testosteron voornamelijk geproduceerd in de zaadballen. Bij vrouwen produceren de eierstokken én de bijnieren — kleine klieren boven de nieren — ook testosteron, maar in aanzienlijk kleinere hoeveelheden. De aanmaak wordt geregeld door de hypothalamus-hypofyse-gonaden-as: een communicatielijn tussen uw hersenen en uw geslachtsorganen. De hypothalamus stuurt een signaal naar de hypofyse (een kleine klier in de hersenen), die vervolgens de geslachtsorganen aanstuurt om testosteron aan te maken. Een slimme terugkoppeling zorgt ervoor dat het niveau stabiel blijft — tenzij er iets in dit systeem mis gaat.

Normale testosteronwaarden liggen bij mannen tussen de 10 en 35 nmol/L bloed, bij vrouwen tussen de 0,5 en 2,4 nmol/L. Maar wat die getallen betekenen, hangt af van uw leeftijd, uw klachten en uw totale hormoonprofiel. Een waarde die voor een 25-jarige man normaal is, kan voor een 55-jarige man de bron zijn van aanzienlijke klachten.

Testosteron werkt door te binden aan androgeenreceptoren — kleine moleculaire 'sloten' die door het hele lichaam voorkomen: in spiercellen, botcellen, hersencellen, hartspiercellen en in de huid. Zodra testosteron zich bindt, activeert het specifieke genen die bepalen hoe die cel zich gedraagt. Het hormoon is daarmee geen simpele boodschapper, maar een dirigent van tientallen gelijktijdige lichaamsprocessen tegelijk.

Het is verleidelijk om testosteron te zien als louter een fysiek hormoon. Maar de reikwijdte is veel groter dan dat. In mijn praktijk zie ik regelmatig patiënten die zich niet bewust zijn van hoeveel testosteron achter de schermen regelt.

Spiermassa en botsterkte. Testosteron stimuleert de aanmaak van spiereiwit — dit heet eiwitsynthese — en remt tegelijkertijd spierafbraak. Het hormoon activeert ook osteoblasten, dat zijn de cellen die nieuw botweefsel opbouwen. Wanneer testosteron daalt, verliezen zowel mannen als vrouwen geleidelijk spiermassa en neemt de botdichtheid af. Recente studies tonen aan dat testosterontekort bij oudere mannen direct bijdraagt aan een verhoogd risico op botbreuken.

Energie op celniveau. Testosteron heeft een directe invloed op de mitochondriën — de energiecentrales in uw cellen. Onderzoek laat zien dat testosteron mitochondriale disfunctie tegengaat: het houdt cellen energiek van binnenuit. Een laag testosteron betekent dus niet alleen mentale moeheid, maar ook een verminderde energieproductie op het allerkleinste niveau.

Stemming en cognitie. Androgeenreceptoren zitten ook in hersengebieden die emoties en geheugen reguleren. Testosteron beïnvloedt de aanmaak van dopamine en serotonine — stemmingsstoffen in de hersenen. Een tekort wordt in de wetenschappelijke literatuur consistent geassocieerd met depressieve klachten, prikkelbaarheid en concentratieproblemen.

Ontstekingsremming. Dit aspect wordt het meest over het hoofd gezien. Testosteron remt chronische laaggradige ontsteking — een sluimerende vorm van ontstekingsactiviteit die bijdraagt aan veroudering, hart- en vaatziekten en diabetes type 2. Onderzoek bevestigt dat testosteron de productie van pro-inflammatoire cytokines (ontstekingsbevorderende signaaleiwitten) afremt.

Hart en bloedvaten. Testosteron is geassocieerd met een gunstig lipidenprofiel en gezonde bloedvatwanden. Te lage waarden worden in verband gebracht met buikvet, insulineresistentie en een verhoogd cardiovasculair risico.

Libido en seksuele functie. Dit is de meest bekende rol. Testosteron is de primaire aandrijver van seksueel verlangen bij zowel mannen als vrouwen. Een tekort leidt bij mannen tot erectieproblemen, bij vrouwen tot verminderd verlangen en opwindingsproblemen.

Kort samengevat: testosteron is geen nichehormoon. Het is een van de meest veelzijdige hormonen in uw lichaam, en een tekort raakt vrijwel elk systeem.

Testosteron begint na uw dertigste levensjaar geleidelijk te dalen. Bij mannen gemiddeld één à twee procent per jaar. Dat klinkt gering, maar telt op: een man van 55 kan daardoor 25 tot 40 procent minder testosteron hebben dan op zijn hoogtepunt. Bij vrouwen speelt de menopauze een cruciale rol: als de eierstokken stoppen met functioneren, valt ook een groot deel van de testosteronproductie weg. Maar veroudering is niet de enige oorzaak.

Overgewicht — met name buikvet — verhoogt de activiteit van aromatase, een enzym dat testosteron omzet in oestrogeen. Dit verlaagt uw testosteron nog verder. Chronische stress verhoogt cortisol (het stresshormoon), en cortisol remt de testosteronproductie direct. Slaaptekort verstoort de gehele hormooncyclus. En bepaalde medicijnen, zoals opioïde pijnstillers, kunnen de testosteronproductie vrijwel stilleggen.

Artsen spreken van hypogonadisme wanneer de geslachtsorganen onvoldoende hormoon aanmaken. Bij oudere mannen heet dit laat-onset hypogonadisme of PADAM — Partial Androgen Deficiency in the Aging Male. Een recente review in het vakblad Maturitas (Zitzmann et al., 2026) beschrijft hoe 'functioneel testosterontekort' — waarbij de waarde technisch nog binnen normaalrange valt maar toch klachten geeft — een ondergediagnosticeerd probleem is met grote klinische impact.

De symptomen zijn divers en worden vaak ten onrechte aan stress of leeftijd toegeschreven:

• Chronische vermoeidheid die niet verdwijnt met meer slaap
• Verlies van spiermassa en toenemend buikvet
• Verminderd libido en seksuele disfunctie
• Stemmingswisselingen, neerslachtigheid of prikkelbaarheid
• Concentratieproblemen en vergeetachtigheid
• Slaapproblemen, inclusief slaapapneu
• Opvliegers (bij zowel mannen als vrouwen)
• Verminderde botdichtheid

Het verraderlijke is dat al deze klachten langzaam sluipen. Veel mensen schrijven het toe aan drukke tijden of 'het leven'. Maar een gericht bloedonderzoek kan hier al veel duidelijkheid geven. Lees ook meer in het artikel Testosteron therapie: zo herstelt u kracht, energie en libido over hoe een testosterontherapie uw klachten kan aanpakken.

Voor vrouwen is het verhaal vergelijkbaar: ook de vrouwelijke bijnieren produceren testosteron, en ook bij vrouwen leidt een tekort tot verlies van vitaliteit, seksueel verlangen en spierkracht. Meer over de brede effecten van hormoonverandering na de menopauze leest u in Hormoontherapie na de menopauze: wat het doet met uw gewicht en botten.

Het goede nieuws: er is veel te doen. Maar de aanpak moet passen bij uw specifieke situatie, uw klachten en uw bloedwaarden. Een oppervlakkige aanpak helpt weinig; een gerichte aanpak kan uw kwaliteit van leven ingrijpend verbeteren.

Leefstijl als eerste stap

Voordat u aan therapie denkt, zijn er bewezen leefstijlinterventies die uw testosteron aantoonbaar beïnvloeden:

• Krachttraining. Weerstandstraining is de sterkste natuurlijke prikkel voor testosteronproductie. Twee tot drie sessies per week hebben al een meetbaar effect op uw hormoonspiegels.
• Slaap optimaliseren. Testosteron wordt voornamelijk 's nachts aangemaakt, tijdens de diepe slaapfases. Minder dan zes uur slaap per nacht verlaagt uw testosteronniveau significant.
• Gewicht beheersen. Het verminderen van visceraal vet — het vet rondom de organen — verlaagt de aromatasactiviteit en verhoogt daarmee het vrije testosteron.
• Zink en vitamine D. Beide micronutriënten zijn onmisbaar voor testosteronproductie. Een tekort gaat direct gepaard met lagere testosteronwaarden.
• Stressmanagement. Chronisch hoge cortisolwaarden zijn een directe rem op testosteronproductie. Slaap, beweging en ontspanning zijn geen luxe, maar biochemische noodzaak.

Testosterontherapie: wanneer leefstijl niet voldoende is

Wanneer uw klachten aanhouden en bloedonderzoek een aantoonbaar tekort laat zien, kan testosteron vervangingstherapie (TRT) een groot verschil maken. De moderne opties zijn divers:

• Gels en crèmes die dagelijks op de huid worden aangebracht voor een gelijkmatige opname
• Injecties (zoals testosteron undecanoaat of enanthaat) die elke twee tot twaalf weken worden toegediend
• Pellets — kleine kristalletjes die onder de huid worden geplaatst en langzaam afgeven over drie tot zes maanden
• Pleisters voor een stabiele dagelijkse afgifte

Bij vrouwen zijn de doseringen uiteraard veel lager, maar het principe is identiek: het herstellen van een fysiologisch gezond niveau. Recente studies tonen aan dat TRT bij oudere mannen niet alleen de spierkracht verbetert, maar ook het fractuurrisico verlaagt en de botdichtheid beschermt. Een publicatie in The Aging Male (Li S., 2026) beschrijft testosterontekort als een 'dubbele bedreiging' voor zowel vasculaire als botgezondheid — risico's die actief aangepakt kunnen worden met therapie.

Monitoring is onmisbaar. Testosterontherapie zonder medische begeleiding is nooit de juiste keuze. Regelmatige bloedcontroles zijn nodig om de waarden te optimaliseren en mogelijke bijwerkingen — zoals een stijging in hematocriet, dat is de concentratie rode bloedcellen — vroeg te signaleren.

Bij Radiance begeleiden wij u door een volledig hormoononderzoek: niet alleen testosteron, maar ook SHBG (het eiwit dat testosteron gebonden houdt), LH, FSH en oestradiol. Alleen zo krijgt u een eerlijk en volledig beeld van uw hormonale gezondheid. Lees meer over hoe hormoontherapie voor vrouwen werkt in Hormoontherapie voor vrouwen: hoe het uw lichaam van binnen beschermt.

Boekt u een consult bij Radiance? Dan nemen wij de tijd om uw volledige klachtenbeeld en hormoonprofiel in kaart te brengen — en bespreken we samen welke aanpak voor u het meest zinvol is.